منصور ناسزا گفت . اين خبر به منصور رسيد و بيش از پيش كينهء سردار خراسان را در دل گرفت . با وجود اين سوابق و با اينكه ابو مسلم به كينه‌توزى منصور نسبت به خود وقوف كامل داشت ، به اندرز ياران صديق خود گوش نداد و در دومين ملاقاتى كه بين او و خليفه دست داد ، يكه و تنها به ملاقات منصور رفت . عمال خليفه ابو مسلم را خلع سلاح كردند ، آنگاه نزد خليفه فرستادند . چون خليفه ابو مسلم را تنها و بىسلاح ديد ، زبان به نكوهش او گشود و با كوته‌بينى خاصى كه داشت به او گفت : « چرا در راه مكه بر او پيشى گرفته و پس از اطلاع از درگذشت سفاح به وى نپيوسته و يا در راه درنگ نكرده است تا منصور به او برسد . . . چرا بر خلاف فرمان به طرف خراسان حركت كرده ؟ بعلاوه خليفه ابو مسلم را نكوهش كرد كه در نامه‌ها نام خود را بر نام وى مقدم داشته . . . » « 23 » خليفه به پاسخهاى او وقعى ننهاد و به غلامان خود فرمان داد تا با شمشير به او حمله‌ور شوند و كارش را بسازند . اين بود پايان سرگذشت مردى كه دولت عباسى را بنيان نهاد ، و بر اثر قيام او ايرانيان از خوارى به بزرگى رسيدند . اگرچه سردارى بزرگ و هوشمند و لايق بود ، خليفه او را به حيله و فريب به دام آورد و به خيانت بكشت . اشتباهى بزرگ كه ابو مسلم كرد همين‌جا بود . البته جز اين نيز كارهايى از او سر زد ، كه آنها را با زيركى و دورانديشيش سازگار ندانسته‌اند . تقاضاى سفر حج و بيرون رفتن از خراسان ، همسفر شدن با منصور در راه حج و آزردن او ، دفاع از منصور در برابر عبد الله بن على و جنگ با عبد اللّه ، و قبول دعوت منصور و بازگشت به نزد وى را از خطاهاى ابو مسلم شمرده‌اند . « 24 » آنچه مسلم است ابو مسلم از قدرت و نفوذ نامحدودى برخوردار بود . يكى از ياران خليفه جعفر بن حنظله چون جسد ابو مسلم را ديد ، به منصور گفت : « آغاز خلافت خود را از امروز بشمار . » پس از قتل ابو مسلم ، خاطرهء او در اذهان و افكار عمومى باقى ماند . وى چون يك قهرمان بزرگ و سرمدى الهام‌بخش جنبشهاى ملى ايران گرديد . كليهء كسانى كه پس از وى پرچم استقلال و آزادى ايران را در كف گرفتند ، خونخواهى ابو مسلم و پيروى از راه و رسم او را شعار خود قرار مىدادند . او با برانداختن حكومت جبار بنى اميه ، رؤياى برترى نژاد عرب را از پيش چشمان خواب آلودهء تازيان محو كرد ، و براى جلوهء ذوق و نبوغ ايرانى ، در سازمان سياسى و اجتماعى اسلام راههاى تازه گشود . آيا شكست نهاوند را ايرانيان در واقعهء زاب جبران كردند ؟ سؤال جالبى است . با شكست مروان حمار در زاب ، بنياد دولت ستمكار بنى اميه برافتاد و

--> ( 23 ) . ابو مسلم سردار خراسانى ، پيشين ، ص 146 ( به اختصار ) . ( 24 ) . همان ، ص 149 ، و دكتر ذبيح الله صفا ، مقالهء مهنامهء آرتش ، سال 7 ، ص 28 .